Metody identyfikacji nieznanych zwłok wykorzystywane w medycynie sądowej i kryminalistyce.

15 lipca 1982 r. niedaleko mostu na Green River na peryferiach miasteczka Kent w stanie Washington, wydobyto z rzeki zwłoki młodej kobiety. 12 sierpnia 1982 r. w dole rzeki zostało odkryte ciało drugiej młodej kobiety, unoszące się na powierzchni wody. Trzy dalsze ciała młodych kobiet znaleziono na brzegu rzeki 15 sierpnia 1982 r. Ustalono, że wszystkie kobiety miały związek z prostytucją. Zdarzenie to policja uznała za przypadek seryjnego zabójstwa , popularnie określony jako zabójstwa z Green River. Parę lat po tym zdarzeniu w roku 1984 odnaleziono w King Country w stanie Washington 29 kolejnych zwłok ofiar. Spowodowanie ich śmierci przypisano tzw. mordercy z Green River. Po dalszych poszukiwaniach liczba znalezionych zwłok powiększyła się do 34. W roku 1985 zostały odnalezione dwie dalsze ofiary- określono je jako potencjalne ofiary Green River. Zwłoki tych dwóch kobiet zostały dołączone do listy ofiar która wynosiła już 36. Z tej listy 30 ofiar odnaleziono jako częściowo lub w całości zeszkieletowane szczątki. W tym i w wielu innych podobnych przypadkach znajdują zastosowanie kryminalistyczne metody identyfikacji zwłok ludzkich. 

( szczegółowy opis identyfikacji i zastosowane w powyższej sprawie metody zostały przedstawione w „Journal of Forensic Sciences”[i]).

· popioły otrzymane po spaleniu zwłok

· noworodki martwo urodzone, płody i noworodki niezdolne do życia, które nie przeżyły 24 godzin

· pozostałości zwłok wydobyte przy kopaniu grobu lub w innych okolicznościach

· części ciała ludzkiego odłączone od całości

S.Pikulski i M.Kaliszczak uważają, że część zwłok- to oddzielony element ciała, który zawiera organy lub ich części niezbędne do zachowania funkcji życiowych organizmu, a także zidentyfikowany w miejscu ubytku oddzielony fragment ciała, bez którego mogą być zachowane funkcje życiowe organizmu.[iii] W doktrynie kryminalistyki możemy spotkać także inny pogląd a mianowicie taki ,że zwłoki ludzkie to ciało człowieka od chwili jego zgonu oraz szczątki tego ciała, zwłaszcza stanowiące następstwo zmian pośmiertnych[iv]. B.Popielski i J.Kobiela uważają ,że zwłoki ludzkie to pośmiertne ciało ludzkie i tylko takie, w którym nastąpił ogólny proces autolitycznego rozkładu tkanek[v]. Konkludując pragnę zauważyć, iż podane definicje nie są jedynymi jednak śmiem twierdzić, że okażą się one pomocne dla zrozumienia dalszej części opracowania. Jak napisałem oprócz aktów prawnych termin „zwłoki ludzkie” występuje często w naukach medycznych. Jedną z takich nauk jest tanatologia. Określenie „tanatologia” wywodzi się z greckiego słowa oznaczającego śmierć. W mitologii starożytnej występował bóg śmierci Tanatos, syn Nocy i brat Hypnosa (Snu). Zagadnienie śmierci należy do najważniejszych w medycynie sądowej. Prawo „interesuje się śmiercią” dlatego, że przerwanie życia ludzkiego jakim jest śmierć pociąga za sobą pewne skutki prawne. Współczesna medycyna słania się ku poglądowi i definiuje śmierć człowieka jako całkowite i nieodwracalne ustanie funkcji czynności mózgu, a dokładnie ustanie funkcji pnia mózgu[vi]. „Wytyczne w sprawie kryteriów stwierdzenia trwałego i nieodwracalnego ustania funkcji pnia mózgu, ustalone przez specjalistów z dziedzin medycyny: anestezjologii i intensywnej terapii, neurologii, neurochirurgii oraz medycyny sądowej, stanowiące Załącznik do Komunikatu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 29 października 1996r. „ w sposób jednoznaczny przyjmuje rozpoznanie śmierci pnia mózgu jako warunek konieczny, ale i wystarczający, aby uznać śmierć człowieka. Śmierć biologiczna mózgu jako całości (mors biologica cerebri), czyli trwałe zatrzymanie czynności psychicznych, koordynujących i regulacyjnych, to śmierć osobnicza, stan decydujący o uznaniu człowieka za zmarłego.

Po wstępnym zapoznaniu się z zagadnieniami identyfikacji i pojęcia zwłok ludzkich przejdę do omówienia rozmiarów zjawiska a następnie poszczególnych metod identyfikacji NN zwłok.

Każdego roku znajdowanych jest na terenie całego kraju wiele zwłok o nieustalonej tożsamości. Ustalenie tożsamości zwłok ma kolosalne znaczenie dla prowadzonych śledztw. Ma ono znaczenie nie tylko dla prawa karnego i kryminalistyki ale wywołuje skutki także w sferze innych gałęzi prawa, jak np. prawo spadkowe, prawo rodzinne, prawo cywilne. Do Komendy Głównej Policji w ciągu roku jest zgłaszanych od 30 do 40 przypadków znalezienia zwłok, których tożsamości nie zdołano ustalić w ciągu 14 dni. Ponadto corocznie odnajduje się w kraju ok.300 zwłok, których ustalenie tożsamości trwa od 48 godzin do 2 tygodni[vii]. Według stanu ewidencji na 31.12.1969 r. w 576 przypadkach zwłok nie zidentyfikowano. W latach 1978-1993 na terenie całego kraju znaleziono 10.353 nieznanych zwłok[viii]. Warto podkreślić, iż liczba znalezionych, nieznanych zwłok systematycznie wzrasta na co wskazują dane statystyczne. Sądzę ,że powinniśmy w tym miejscu zastanowić się nad tym ,co jest przyczyna takiego stanu rzeczy. Jakie są przyczyny tego, że w wielu przypadkach nie możemy rozpoznać i zidentyfikować zwłok, niekiedy szczątków człowieka. Do powstania zjawiska przyczyniają się takie zdarzenia, jak zabójstwa (tutaj często spotykamy się ze zbrodniczym rozkawałkowaniem zwłok co w znacznym stopniu utrudnia identyfikację), samobójstwa(np. samospalenie ),wypadki i katastrofy komunikacyjne, klęski żywiołowe(np. powodzie). Powodują one bardzo często liczne ofiary śmiertelne, których tożsamość jest nieznana. Tutaj właśnie znajduje zastosowanie kryminalistyka ze swoimi metodami identyfikacji. Kryminalistyka posługuje się różnorodnymi metodami identyfikacji N.N. zwłok. Metody te są stosowane w zależności od okoliczności znalezienia zwłok i ich stanu ( zwłoki w daleko posuniętym rozkładzie, zwłoki spalone, zmumifikowane, zeszkieletowane). Rozpoznanie tożsamości napotyka trudności nie tylko w związku z tym w jakim stanie zostały znalezione zwłoki ,ale także z powodu braku rodziny i osób bliskich zmarłej osoby. Metody identyfikacji zwłok są bardzo różne, dlatego dla pewnego usystematyzowania materii posłużę się listą metod identyfikacji zwłok opracowaną na V Konferencji Komisji Interpolu do Spraw Identyfikacji Ofiar Katastrof Masowych i Klęsk Żywiołowych, która miała miejsce w 1993r. w siedzibie Interpolu w Lyonie. Komisja ta przedstawiła 10 metod(sposobów) identyfikacji. Przyjęła jednocześnie pewną gradację , a mianowicie kolejność metod jest przedstawiona od najbardziej wiarygodnych do metod jedynie sugerujących tożsamość nieznanych zwłok. Metody te to:

1. porównanie kodu genetycznego DNA,

2. porównanie odcisków palców,

3. badania uzębienia i innych danych odontologicznych,

4. metoda radiologiczna

5. porównanie danych medycznych ( przebyte zabiegi lecznicze i chirurgiczne),

6. porównanie znaków szczególnych – blizn, tatuaży itp.,

7. porównanie danych rysopisowych,

8. identyfikacja rzeczy osobistych, biżuterii itp.,

9. identyfikacja na podstawie dokumentów tożsamości znalezionych przy zwłokach,

10. rozpoznanie przez świadków, członków rodziny lub znajomych.

Zanim przejdę do omówienia poszczególnych metod identyfikacji chciałbym przedstawić pokrótce problematykę oględzin zwłok ludzkich. Oględziny przewiduje art.209 kodeksu postępowania karnego (dalej k.p.k.)-jeżeli zachodzi podejrzenie przestępnego spowodowania śmierci, przeprowadza się oględziny i otwarcie zwłok. Oględzin zwłok dokonuje prokurator, a w postępowaniu sadowym sąd, z udziałem biegłego lekarza, w miarę możności z zakresu medycyny sądowej. Oględzin zwłok dokonuje się na miejscu ich znalezienia. Natomiast otwarcia zwłok (sekcji zwłok) dokonuje biegły w obecności prokuratora lub sądu.  Z oględzin i otwarcia zwłok biegły sporządza opinię.

Art.210 k.p.k.-w celu dokonania oględzin lub otwarcia zwłok prokurator albo sąd może zarządzić wyjęcie zwłok z grobu.

Dla ustalenia tożsamości zwłok duże znaczenie ma prawidłowe dokonanie oględzin zwłok na miejscu zdarzenia, lub miejscu znalezienia zwłok, które nie musi wcale być miejscem zgonu. Ekipa pracująca na miejscu znalezienia zwłok zwraca w szczególności uwagę na szczegóły dotyczące stanu zwłok, ich ułożenie a także na inne ślady, jakie można dostrzec lub wykryć za pomocą specjalnych metod . Szczegóły te mogą mieć kolosalne znaczenie dla oceny okoliczności zgonu i poprawności późniejszych działań. Oględziny prowadzone są także w celu stwierdzenia, czy śmierć była wynikiem przestępstwa, samobójstwa, nieszczęśliwego wypadku ,czy może nastąpiła z przyczyn naturalnych (np. przyczyn chorobowych). Zespół prowadzący oględziny przy udziale technika kryminalistycznego sporządza ze swych czynności zarówno protokół oględzin miejsca zdarzenia, jak i protokół zewnętrznych oględzin zwłok. Oględziny zwłok dokonane na miejscu ich znalezienia stanowią wyłącznie badanie wstępne zwłok. Po nim nastąpi w prosektorium ponowne, dokładne zbadanie zwłok obnażonych na stole sekcyjnym, a także dokładne zbadanie odzieży znalezionej przy zwłokach. Badanie odzieży jest czynnikiem, który różnicuje czynności medyka sądowego od czynności anatomopatologa. O ile anatomopatolog nie ma potrzeby interesować się odzieżą w jaką były ubrane zwłoki, gdyż to badanie nie wnosiłoby żadnych nowych elementów do sprawy ustalenia etiologii choroby i bezpośredniej przyczyny zgonu, to inaczej jest przy działaniach medyka sądowego. Bardzo ważne jest tutaj skrupulatne dokonanie oględzin odzieży. Może się to w znacznym stopniu przyczynić do wyjaśnienia najważniejszych dla śledztwa okoliczności. Podam przykład , który został nam przedstawiony na zajęciach z medycyny sądowej– w czasie dokonywanej sekcji zwłok przy określeniu ran postrzałowych, można dokładnie określić położenie otworów wlotowego i wylotowego (mierzy się tu odległość od stopy zwłok) i dzięki temu określić kąt pod jakim padł strzał. Jednak badanie to bez dokładnych oględzin odzieży może okazać się niewystarczające. W tym przykładzie nie moglibyśmy w braku odzieży znaleźć podstaw do skutecznego określenia odległości strzału. Cechy strzału z pobliża mogą niekiedy występować wyłącznie na odzieży pokrywającej miejsce wlotu pocisku. Na odzieży można znaleźć także resztki trucizn, ślady krwi, nasienia, włosy i inne. Odzież jest ważna także dlatego (szczególnie ważne jest jej właściwe zabezpieczenie) , że dostarcza ważnych wskazówek dla ustalenia tożsamości nieznanych zwłok. W kieszeniach odzieży mogą znajdować się przedmioty i dokumenty, dzięki którym można będzie ustalić tożsamość zwłok. Jakkolwiek przedstawiony tu przebieg oględzin nie wyczerpuje całego tematu oględzin, jednakże celem tej pracy jest opis metod identyfikacji zwłok , dlatego konkludując trzeba na koniec tych rozważań dodać, że ustalenie tożsamości nieznanych zwłok w każdym przypadku musi być poprzedzone oględzinami miejsca ich znalezienia, a także szczegółowym opisem odzieży i przedmiotów znalezionych przy zwłokach (np. dokumentów, zdjęć, biżuterii itp.). Ustaleniu tożsamości w czasie oględzin zewnętrznych zwłok służy stwierdzenie wielkości (długości) ciała, wagi, płci, wieku, ogólnego stanu odżywienia, cech owłosienia( także poza głową), rysunku i barwy tęczówki, stanu paznokci, znamion barwnikowych skóry, tatuaży, blizn, wszelkiego rodzaju zniekształceń lub uszkodzeń ciała.

Następną czynnością jaka powinna być przeprowadzona w celu identyfikacji NN zwłok jest sekcja zwłok (sectio cadaveris) w języku prawnym zwana otwarciem zwłok. Ze względu na ograniczoną objętość tegoż opracowania nie zostanie tutaj przedstawiony tok postępowania sekcyjnego przy ustalaniu tożsamości zwłok.. Trzeba zaznaczyć, że prawidłowe wykonanie sekcji zwłok ma ogromne znaczenie dla sprawy. Źle wykonana sekcja zwłok i źle (niedokładnie) sporządzony protokół sekcyjny mogą prowadzić do zniszczenia dowodów , a także do przyjęcia błędnej wersji zdarzenia za prawdziwą. Zwłoki osób nieznanych powinny zawsze podlegać daktyloskopowaniu. Bardzo ważne jest zabezpieczenie z nich materiału do badań serologicznych – krwi, w celu oznaczenia przynależnosci grupowej. Opis badanych zwłok uzupełniają wykonane zdjęcia fotograficzne. Po otwarciu zwłok w czasie sekcji zwraca się uwagę na obecność gruczołów płciowych (jajniki, jądra) – pomocne przy odróżnieniu płci zwłok, na wady budowy poszczególnych narządów, zmiany wskazujące na przebyte choroby, urazy, zabiegi operacyjne(np. obecność gwoździ ortopedycznych, rozrusznika serca), stan uzębienia- pomocny przy badaniach odontologicznych. Jeżeli zwłoki uległy znacznym przeobrażeniom pośmiertnym i ustalenie ich tożsamości jest utrudnione , wówczas pobiera się w czasie sekcji niektóre części kostne ( czaszkę, kość ramienną, kość piszczelową, kości miednicy) oraz fragmenty chrząstki do dalszych badań w celu określenia wieku, płci i innych cech indywidualnych. Następną czynnością jest pobranie wycinków do badań histopatologicznych.

Po zapoznaniu się z oględzinami zewnętrznymi i wewnętrznymi zwłok przejdę teraz do omówienia poszczególnych metod identyfikacji wymienionych przez Komisję Interpolu do Spraw Identyfikacji Ofiar Katastrof Masowych i Klęsk Żywiołowych. Każda z metod będzie przeze mnie omówiona w znacznym skrócie, gdyż właściwie merytorycznie można ten temat wyczerpać jedynie w opracowaniu mającym postać pracy magisterskiej. Będę starał się jednak aby każda z opisanych metod została przedstawiona jasno i aby najważniejsze wiadomości nie zostały pominięte. Problemy z jakimi spotykamy się dokonując identyfikacji zwłok zależą od stanu w jakim znajdują się znalezione zwłoki. Stan znalezionych zwłok może być bardzo różny i zależy od tego w jakim środowisku znajdowały się zwłoki po śmieci , jaki czas upłynął od śmierci do znalezienia zwłok, a także od tego w jaki sposób nastąpiła śmierć (np. liczne rany cięte , kłute, tłuczone lub szarpane itp.) . Zwłoki mogą ulec zeszkieletowaniu. Zeszkieletowanie jest ostatecznym skutkiem postępującego rozkładu zwłok i polega na całkowitym zniszczeniu części miękkich. Jeżeli chodzi o zwłoki pogrzebane to do całkowitego rozpadu części miękkich dochodzi zazwyczaj po upływie 3-5 lat, a do zupełnego zeszkieletowania po upływie 5-10 lat. Zwłoki pozostawione na wolnym powietrzu ulegają całkowitemu zeszkieletowaniu już po upływie 1,5-2 lat. Na stan znalezionych zwłok wpływają także takie czynniki zewnętrzne jak, np. zwierzęta. Są to przede wszystkim szczury, ryby, ptaki, rzadziej zwierzęta domowe (koty), aczkolwiek znane są także przypadki uszkodzeń zwłok dokonane przez zwierzęta domowe. Do znacznych uszkodzeń zwłok dochodzi pod wpływem działania larw much, szczególnie w ciepłej porze roku. Mogą one nieomal całkowicie zniszczyć tkanki miękkie i narządy wewnętrzne zwłok ( szczególnie klatkę piersiową i głowę). W wyniku obserwacji stwierdzono, że może w ten sposób dojść do zeszkieletowania w ciągu 40 dni. 

Pierwszą metodą identyfikacji jaką chciałbym przedstawić jest identyfikacja nieznanych zwłok na podstawie porównania kodu genetycznego DNA. Badania genetyczne coraz powszechniej stosowane są w medycynie. Są one jak wiemy niezastąpione w ustalaniu ojcostwa, ale najszerzej dotychczasowe sukcesy genetyki udało się wykorzystać w kryminalistyce. Badania kodu DNA wykorzystywane są w kryminalistyce nie tylko do identyfikacji przestępców, ale także do identyfikacji ofiar (zwłok ofiar) . Rewolucja genetyczna w kryminalistyce rozpoczęła się w 1987 r. w Wielkiej Brytanii. Odkrywcą nowej metody identyfikacji był prof.Alec Jeffreys. Otrzymał za to od królowej tytuł szlachecki. Kod DNA – posiada go każdy organizm biologiczny; każdy jest indywidualny ( tzw.genom). Kod ten tworzą jądra 46 chromosomów zbudowane z DNA, czyli kwasu dezoksyrybonukleinowego. Obraz sekwencji w łańcuchu DNA jest indywidualny dla każdego człowieka za wyjątkiem bliźniąt jednojajowych (monozygotycznych) . Ciekawostką jest, że bliźnięta jednojajowe mając taki sam kod DNA mają jednak różne odciski palców. Czyżby stara metoda identyfikacji broniła swojej ugruntowanej pozycji przed nowościami? Za pierwszy przypadek zastosowania badań DNA w kryminalistyce uważa się sprawę Colina Pitchforka z 1987r. wtedy właśnie zgwałcono i zamordowano w Anglii 14-letnią dziewczynkę. Do zbrodni przyznał się pewien włóczęga. Przystąpiono do badań DNA i stwierdzono, że skazano niewinnego człowieka. Badania DNA- a mianowicie próbki pobrane z komórek kości pozwoliły na identyfikację szczątków cara Mikołaja II wraz z rodziną. Badania te przyczyniły się także do wykluczenia pewnej osoby, która podawała się za księżną i rościła sobie prawa do rodziny Romanowów. Badania kodu DNA są ogromnie istotne przy identyfikacji nieznanych zwłok ludzkich. Jednakże w celu identyfikacji musimy dysponować odpowiednim materiałem porównawczym, który po zestawieniu z materiałem pobranym ze zwłok może dać pozytywny lub negatywny wynik badania. Ważne jest to, aby poszczególne państwa (instytucje) dysponowały bazami danych profili DNA co w znacznym stopniu ułatwiłoby identyfikację nieznanych zwłok. Jako przykład można podać Wielką Brytanię, która, jako pierwsza na świecie przystąpiła do tworzenia narodowej bazy danych profili DNA w Birmingham. W Polsce nie istnieje jak do tej pory taka baza. Prowadzono w naszym kraju jedynie badania w roku 1989r. nad możliwością wykorzystania metody DNA w kryminalistyce. Badania te prowadził Zakład Genetyki Człowieka PAN w Warszawie. Opracowana w Polsce metoda wymaga jednak dalszego udoskonalenia. Jeffreys stwierdził, że prawdopodobieństwo powtórzenia się identycznego układu DNA szacuje się na ok. 1:30 mld [ix]. Na naszej planecie zamieszkuje obecnie ok. 5 mld. ludzi, dlatego też można stwierdzić że pewność identyfikacji opartej na DNA jest właściwie stuprocentowa. Szczególne znaczenie dla identyfikacji zwłok ma reakcja łańcuchowej polimerazy DNA (PCR) , gdyż daje ona możliwość uzyskania pozytywnego wyniku przy bardzo małych ilościach materiału (np. znalezienie części zwłok- tzw. zwłoki rozkawałkowane, zwłok zwęglonych lub znajdujących się w stanie daleko posuniętego rozkładu. Metoda ta jest stosunkowo nową metodą i jej zastosowanie nie zalazło jeszcze miejsca we wszystkich laboratoriach kryminalistycznych. Obecnie naukowcy zajmujący się identyfikacją zwłok stoją przed zadaniem zbadania trwałości (zachowania) DNA. Ciekawostką jest to, że udało się wyizolować DNA z mumii sprzed 2000 lat. Jakkolwiek metoda kodu genetycznego DNA – polimerazy łańcuchowej co do identyfikacji nieznanych zwłok jest bardzo kosztowna, jednak daje ona zadowalające efekty w przypadku gdy zawiodą inne metody identyfikacji zwłok, jak np. daktyloskopijna, rentgenologiczna, odontologiczna. Armia USA ma bazę genetyczną z profilami każdego żołnierza, badania te są obowiązkowe. Kod pomaga tu w identyfikacji zwłok poległych żołnierzy. Z bazy tej nie ma prawa jednak korzystać policja. Na podstawie badań DNA dokonywano identyfikacji szczątków żołnierzy poległych w wojnie w Wietnamie.

Następną metodą identyfikacji zwłok jest porównanie odcisków palców. Są to tzw. badania daktyloskopijne. Identyfikacja ta jest możliwa jeżeli dysponujemy odpowiednim materiałem porównawczym. Jest nim karta daktyloskopijna, na której utrwalone są odciski palców konkretnej osoby. W niektórych krajach tworzy się specjalne bazy danych – tzw. zbiory daktyloskopijne, które są bardzo pomocne przy identyfikacji. Odciski palców pobiera się od osób w momencie otrzymywania przez osobę dowodu tożsamości, paszportu itp. W Polce była taka tradycja, pobierano odciski palców od osób otrzymujących dowody tożsamości - do 1956 r. pobierano odciski dwóch palców. Odciski te umieszczano na specjalnych kartach o nazwie DP-A1. Karty te są do dzisiaj wykorzystywane w celu identyfikacji zwłok. Metoda ta sprawdza się jedynie w przypadku gdy zachowane zostały linie papilarne na ciele człowieka. Trudności napotykamy w przypadku zwłok spalonych lub zwłok znajdujących się w znacznym rozkładzie gnilnym. Istnieją jeszcze inne metody identyfikacyjne jak np. chiroskopia , zajmująca się badaniem porównawczym śladów linii papilarnych na dłoniach, pelmatoskopia obejmująca badanie odcisków linii papilarnych na stopach.

Metodą powszechnie stosowaną jest także badanie uzębienia i innych danych odontologicznych. Metodę tę stosuje się w przypadku, gdy nie można ustalić tożsamości zwłok za pomocą innych dostępnych metod. Często jest ona stosowana w przypadku zwłok zwęglonych, zeszkieletowanych a także osób, które poniosły śmierć w różnego rodzaju katastrofach i nie możemy ich rozpoznać przy pomocy zewnętrznych cech indywidualnych. Dla identyfikacji wykorzystuje się tutaj przedśmiertne karty badań stomatologicznych oraz wykonane w trakcie leczenia zdjęcia rentgenowskie zębów ,także odlewy uzębienia. Dlatego też z jednej strony mamy zebrane dowody, z drugiej materiały stomatologiczne w postaci zapisów w karcie pacjenta. Trzeba zaznaczyć ,iż bardzo ważna jest jakość dokumentacji stomatologicznej ante mortem – ma ona kolosalne znaczenie jeżeli chodzi o powodzenie identyfikacji. Powodzenie identyfikacji zależy nie tylko od właściwej dokumentacji ale także od jakości zabezpieczenia materiału- kości i zębów. Jak wspomniałem metodę tę wykorzystuje się dla ustalenia tożsamości zwłok spalonych – identyfikacja należy w tym wypadku do zadań medyka sądowego. Pierwszą czynnością jaka ma miejsce przy identyfikacji metodą odontologiczną jest numeryczne określenie stanu uzębienia. Ważne jest to aby liczba zębów jaka jest wpisana do karty dentystycznej zgadzała się z liczbą z zabezpieczonego preparatu sekcyjnego- czyli zwłok. Jeżeli stwierdzimy że liczba zębów się zgadza to następną czynnością jest określenie usytuowania zębów. Jeżeli nie mamy więcej informacji, to opinia jaką wyda ekspert będzie brzmiała- „ Nieznane zwłoki mężczyzny nie mogą być zidentyfikowane wyłącznie metodą odontologiczną”. Następnym badaniem jest sprawdzenie stanu wypełnienia zębów. Ważny jest rodzaj materiału zastosowanego do wypełnienia i miejsce jego zastosowania. Przydatnymi dla celów identyfikacyjnych okazują się także usuwalne protezy , protezy stałe ( korony, mostki). Identyfikacja na podstawie uzębienia jest przydatna także dla określenia wieku zwłok. Wiek może być ustalony na podstawie stanu i rozwoju uzębienia. Zdjęcia rentgenowskie wykonane za życia (zdjęcia zębów) technicy porównują ze zdjęciem pośmiertnym, uzyskanym na preparacie sekcyjnym. Dobrze widoczne są wypełnienia metalowe nie przepuszczające promieni Roentgena (np. amalgamat, złoto). Postuluje się stworzenie centralnego komputerowego banku danych stomatologicznych, który miałby być oparty na amerykańskim systemie DVI – Disaster Victim Identification- Identyfikacja ofiar katastrof [x].

Następną przydatną metodą jest metoda radiologiczna identyfikacji zwłok. Zwłoki identyfikuje się mianowicie na podstawie badań porównawczych przedśmiertnych i pośmiertnych zdjęć rentgenowskich. W Stanach Zjednoczonych wielu obywateli ma w swoich aktach zdjęcia rentgenowskie, które mogą być przydatne przy identyfikacji. Zdjęcia rentgenowskie wykazują bowiem cechy charakterystyczne dla danego osobnika. Cechą metody radiologicznej jest także to, iż wykonuje się zdjęcie fotograficzne czaszki NN zwłok w skali 1:1 i nakłada się na nie radiogram czaszki. Możliwość przeprowadzenia tego rodzaju działania jest możliwa jednak tylko wtedy, gdy dysponujemy radiogramem czaszki wykonanym za życia. W identyfikacji NN zwłok wykorzystuje się ślady powstałe po przebytych zabiegach medycznych (np. operacjach, na podstawie wszczepów metalowych stosowanych w operacyjnym leczeniu zmian kostnych), także ślady trwałych zmian chorobowych (np. widoczne blizny). Porównuje się znaki szczególne jak np. tatuaże, znamiona zawodowe. Ciekawostką jest, że niektóre państwa prowadzą specjalne kartoteki tatuażu osób aresztowanych. W Polsce na odwrocie kart daktyloskopijnych w rubryce: „ szczególne cechy charakterystyczne”- występuje opis tatuażu , który znajduje się na ciele osoby daktyloskopowanej .

Znaczenie mają też znamiona zawodowe. Praca w danym zawodzie często powoduje zmiany charakterystyczne dla np. murarzy, rolników, palaczy c.o. , kominiarzy, chemików i innych. Na wykonywany zawód mogą wskazywać blizny, zgrubienia naskórka, zabrudzenia włosów, zmiana koloru uzębienia. Kominiarze, górnicy i palacze mają czarno zabarwioną skórę rąk i palców , włosy często pokryte są pyłem węglowym i sadzą. Dla spawaczy, stolarzy, ślusarzy są charakterystyczne , występujące w skórze drobiny cząstek żelaza i miedzi. Pracownicy zatrudnieni przy pracy z kwasem azotowym mają skórę zabarwioną na kolor żółty, przy pracy z kwasem solnym na czarno, a przy pracy z kwasem siarkowym na żółtobrunatny. Częste są zmiany w uzębieniu u osób wykonujących zawód cukiernika, piekarza. Zęby tych osób są często odwapnione i mają brunatnoczarne zabarwienie, dzieje się tak w wyniku wdychania w czasie pracy pyłu cukrowego, który osadza się na zębach. U pracowników fabryk chemicznych zatrudnionych przy produkcji kwasu solnego zęby szybko się niszczą, dlatego też pracownicy zatrudnieni w przemyśle chemicznym często są bezzębni. Porównanie różnego rodzaju znaków szczególnych , w tym znamion zawodowych pozwala z reguły jedynie na identyfikacje grupową. Ciekawe badania przeprowadzili B.L. Asawa, G.M Mathur i T.Damyouti, którzy przebadali 221 osób reprezentujących 11 grup zawodowych w mieście Jaipur w Indiach[xi]. Byli to między innymi klarneciści, maszyniści, palacze kolejowi, kierowcy samochodów ciężarowych. Rozmiary i rozmieszczenie znamion zawodowych wykazały, że są one charakterystyczne dla wykonywanych zawodów i mogą mieć określone znaczenie jako pomoc w identyfikacji osób. Na przykład u wszystkich kierowców stwierdzono m.in. zabarwione odciski na wewnętrznej powierzchni dłoni oraz zgrubienie skóry między wyniosłościami kłębów kciuka i palca małego[xii].

 Następną metodą jest porównanie rysopisu osoby zaginionej z wyglądem zwłok. Jest to metoda bardzo często zawodna. Mogą w oparciu o tę metodę wystąpić pomyłki w identyfikacji zwłok. Rysopis może być często sporządzony nieudolnie, a ponadto jest on z reguły opisem subiektywnym. Metoda ta nie sprawdza się w przypadkach , gdy znalezione zwłoki znajdują się w stanie rozkładu gnilnego. W takim przypadku istotną role będą odgrywały właściwie przeprowadzone badania antropologiczne, które pozwolą na ustalenie płci, wieku zwłok ,a także pozwolą na rekonstrukcję przeżyciowego wyglądu osoby.

Bardzo interesującą metodą jest superprojekcja. Znajduje ona zastosowanie w przypadkach zwęglenia zwłok , ich daleko posuniętego rozkładu. Metodę tę opracował J.C.Brash w 1935 roku. Przeprowadził on badania porównawcze fotografii osoby zaginionej i znalezionej czaszki za pomocą projekcyjnej metody fotograficznej. Identyfikację przeprowadza się w ten sposób, że nakłada się na siebie dwa negatywy zdjęć fotograficznych- czyli negatyw zdjęcia fotograficznego czaszki NN zwłok na powiększony negatyw przedśmiertnej fotografii osoby zaginionej. Wykonuje się jeden pozytyw fotografii. Następnie poddawane zostają analizie punkty antropologiczne na fotografii i na zdjęciu czaszki NN zwłok – ustala się , czy są one identyczne lub odmienne. Badania porównawczo-identyfikacyjne metodą superprojekcji składają się z dwóch faz, które jedynie wymienię, gdyż ich szczegółowy opis przekroczyłby znacznie ramy opracowania. Są to badania przeprowadzane na specjalnym urządzeniu , tzw. superprojektorze - identyfikowana czaszka jest wkomponowana w zarysy twarzy ze zdjęcia (negatywu). Drugą fazą , którą poprzedza wykonanie zdjęć fotograficznych w odpowiednim powiększeniu i ustawieniu jest fotomontaż poszczególnych, odpowiadających sobie elementów ze zdjęcia i czaszki. Następnie dokonuje się prób które mają na celu wykazanie pełnej zgodności lub różnicy.

Sądzę, że wymieniłem najbardziej wykorzystywane metody identyfikacji NN zwłok. Kończąc chciałbym wymienić jeszcze takie metody identyfikacji zwłok jak:

Ø identyfikacja zwłok na podstawie badań rentgenowskich szwów kostnych czaszki

Ø szwajcarski system identyfikacji zwłok

Ø kalifornijski system identyfikacji zwłok na podstawie badań uzębienia

Ø metoda Gierasimowa identyfikacji zwłok

Ø identyfikacja na podstawie rentgenodiagnostycznego ustalenia zmian kostnych

Ø identyfikacja w oparciu o wszczepy metalowe stosowane w operacyjnym leczeniu zmian kostnych

   Moim zdaniem bardzo interesującą metodą, jest tzw. Szwajcarski System Identyfikacji Zwłok.

Metoda ta polega na tym, że wewnątrz zęba ( w plombie) umieszcza się złotą blaszkę w której znajduje się zakodowana informacja identyfikacyjna. Blaszka ta ma specyficzne właściwości, wykonana jest z ognioodpornego materiału o czerwonej barwie. Na tej złotej blaszce zostaje wygrawerowana informacja pozwalająca na identyfikację osoby. Blaszka ta ma czerwony kolor, co pozwala na szybką jej lokalizację w jamie ustnej. Informacje zapisane na złotej blaszce są możliwe do odczytania już przy 8-krotnym powiększeniu. Blaszka ta ma specjalne właściwości – jej temperatura topnienia waha się między 1360 a 1480 stopni Celsjusza i co jest istotne jest ona wyższa od temperatury, jaka jest wymagana do kremacji ludzkich zwłok. W przypadku zwęglonych zwłok blaszka ta może być szybko odnaleziona podczas oględzin jamy ustnej. Złota blaszka jest bowiem zaplombowana w szkliwie wybranego zęba trzonowego, od wewnętrznej strony jamy ustnej. System ten jest stosowany w przypadku identyfikacji ofiar katastrof komunikacyjnych, ofiar pożarów, powodzi i w innych przypadkach. Zaletą tego systemu jest to, że pozawala on na stosunkowo szybką identyfikację NN zwłok [xiii].

Każdego roku znajduje się wiele niezidentyfikowanych zwłok ludzkich. Tożsamość wielu z nich dzięki metodom stosowanym przez kryminalistykę i medycynę sądową udaje się ustalić. Wiele pozostaje jednak niezidentyfikowanych, pomimo usilnych starań kryminalistyków i medyków sądowych. Jak wiemy skala zjawiska jest ogromna a metody wykształcone w nauce wspomagając proces identyfikacji przyczyniają się do ustalenia tożsamości NN zwłok i ustalenia prawdy obiektywnej w odniesieniu do przedmiotu jakim są zwłoki ludzkie. Wszystkich zainteresowanych odsyłam do licznych publikacji, na temat metod identyfikacji, które ukazały się na łamach Problemów Kryminalistyki, Problemów Praworządności, materiałów Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii, a także do pozostałej specjalistycznej literatury z zakresu medycyny sądowej i kryminalistyki. 

  mgr Rafał Kurek

 aplikant prokuratorski