Medycyna Sądowa Wczoraj, Dziś i Jutro

Art.210 k.p.k.-w celu dokonania oględzin lub otwarcia zwłok prokurator albo sąd może zarządzić wyjęcie zwłok z grobu.

Dla ustalenia tożsamości zwłok duże znaczenie ma prawidłowe dokonanie oględzin zwłok na miejscu zdarzenia, lub miejscu znalezienia zwłok, które nie musi wcale być miejscem zgonu. Ekipa pracująca na miejscu znalezienia zwłok zwraca w szczególności uwagę na szczegóły dotyczące stanu zwłok, ich ułożenie a także na inne ślady, jakie można dostrzec lub wykryć za pomocą specjalnych metod . Szczegóły te mogą mieć kolosalne znaczenie dla oceny okoliczności zgonu i poprawności późniejszych działań. Oględziny prowadzone są także w celu stwierdzenia, czy śmierć była wynikiem przestępstwa, samobójstwa, nieszczęśliwego wypadku ,czy może nastąpiła z przyczyn naturalnych (np. przyczyn chorobowych). Zespół prowadzący oględziny przy udziale technika kryminalistycznego sporządza ze swych czynności zarówno protokół oględzin miejsca zdarzenia, jak i protokół zewnętrznych oględzin zwłok. Oględziny zwłok dokonane na miejscu ich znalezienia stanowią wyłącznie badanie wstępne zwłok. Po nim nastąpi w prosektorium ponowne, dokładne zbadanie zwłok obnażonych na stole sekcyjnym, a także dokładne zbadanie odzieży znalezionej przy zwłokach. Badanie odzieży jest czynnikiem, który różnicuje czynności medyka sądowego od czynności anatomopatologa. O ile anatomopatolog nie ma potrzeby interesować się odzieżą w jaką były ubrane zwłoki, gdyż to badanie nie wnosiłoby żadnych nowych elementów do sprawy ustalenia etiologii choroby i bezpośredniej przyczyny zgonu, to inaczej jest przy działaniach medyka sądowego. Bardzo ważne jest tutaj skrupulatne dokonanie oględzin odzieży. Może się to w znacznym stopniu przyczynić do wyjaśnienia najważniejszych dla śledztwa okoliczności. Podam przykład , który został nam przedstawiony na zajęciach z medycyny sądowej– w czasie dokonywanej sekcji zwłok przy określeniu ran postrzałowych, można dokładnie określić położenie otworów wlotowego i wylotowego (mierzy się tu odległość od stopy zwłok) i dzięki temu określić kąt pod jakim padł strzał. Jednak badanie to bez dokładnych oględzin odzieży może okazać się niewystarczające. W tym przykładzie nie moglibyśmy w braku odzieży znaleźć podstaw do skutecznego określenia odległości strzału. Cechy strzału z pobliża mogą niekiedy występować wyłącznie na odzieży pokrywającej miejsce wlotu pocisku. Na odzieży można znaleźć także resztki trucizn, ślady krwi, nasienia, włosy i inne. Odzież jest ważna także dlatego (szczególnie ważne jest jej właściwe zabezpieczenie) , że dostarcza ważnych wskazówek dla ustalenia tożsamości nieznanych zwłok. W kieszeniach odzieży mogą znajdować się przedmioty i dokumenty, dzięki którym można będzie ustalić tożsamość zwłok. Jakkolwiek przedstawiony tu przebieg oględzin nie wyczerpuje całego tematu oględzin, jednakże celem tej pracy jest opis metod identyfikacji zwłok , dlatego konkludując trzeba na koniec tych rozważań dodać, że ustalenie tożsamości nieznanych zwłok w każdym przypadku musi być poprzedzone oględzinami miejsca ich znalezienia, a także szczegółowym opisem odzieży i przedmiotów znalezionych przy zwłokach (np. dokumentów, zdjęć, biżuterii itp.). Ustaleniu tożsamości w czasie oględzin zewnętrznych zwłok służy stwierdzenie wielkości (długości) ciała, wagi, płci, wieku, ogólnego stanu odżywienia, cech owłosienia( także poza głową), rysunku i barwy tęczówki, stanu paznokci, znamion barwnikowych skóry, tatuaży, blizn, wszelkiego rodzaju zniekształceń lub uszkodzeń ciała.

Następną czynnością jaka powinna być przeprowadzona w celu identyfikacji NN zwłok jest sekcja zwłok (sectio cadaveris) w języku prawnym zwana otwarciem zwłok. Ze względu na ograniczoną objętość tegoż opracowania nie zostanie tutaj przedstawiony tok postępowania sekcyjnego przy ustalaniu tożsamości zwłok.. Trzeba zaznaczyć, że prawidłowe wykonanie sekcji zwłok ma ogromne znaczenie dla sprawy. Źle wykonana sekcja zwłok i źle (niedokładnie) sporządzony protokół sekcyjny mogą prowadzić do zniszczenia dowodów , a także do przyjęcia błędnej wersji zdarzenia za prawdziwą. Zwłoki osób nieznanych powinny zawsze podlegać daktyloskopowaniu. Bardzo ważne jest zabezpieczenie z nich materiału do badań serologicznych – krwi, w celu oznaczenia przynależnosci grupowej. Opis badanych zwłok uzupełniają wykonane zdjęcia fotograficzne. Po otwarciu zwłok w czasie sekcji zwraca się uwagę na obecność gruczołów płciowych (jajniki, jądra) – pomocne przy odróżnieniu płci zwłok, na wady budowy poszczególnych narządów, zmiany wskazujące na przebyte choroby, urazy, zabiegi operacyjne(np. obecność gwoździ ortopedycznych, rozrusznika serca), stan uzębienia- pomocny przy badaniach odontologicznych. Jeżeli zwłoki uległy znacznym przeobrażeniom pośmiertnym i ustalenie ich tożsamości jest utrudnione , wówczas pobiera się w czasie sekcji niektóre części kostne ( czaszkę, kość ramienną, kość piszczelową, kości miednicy) oraz fragmenty chrząstki do dalszych badań w celu określenia wieku, płci i innych cech indywidualnych. Następną czynnością jest pobranie wycinków do badań histopatologicznych.

Po zapoznaniu się z oględzinami zewnętrznymi i wewnętrznymi zwłok przejdę teraz do omówienia poszczególnych metod identyfikacji wymienionych przez Komisję Interpolu do Spraw Identyfikacji Ofiar Katastrof Masowych i Klęsk Żywiołowych. Każda z metod będzie przeze mnie omówiona w znacznym skrócie, gdyż właściwie merytorycznie można ten temat wyczerpać jedynie w opracowaniu mającym postać pracy magisterskiej. Będę starał się jednak aby każda z opisanych metod została przedstawiona jasno i aby najważniejsze wiadomości nie zostały pominięte. Problemy z jakimi spotykamy się dokonując identyfikacji zwłok zależą od stanu w jakim znajdują się znalezione zwłoki. Stan znalezionych zwłok może być bardzo różny i zależy od tego w jakim środowisku znajdowały się zwłoki po śmieci , jaki czas upłynął od śmierci do znalezienia zwłok, a także od tego w jaki sposób nastąpiła śmierć (np. liczne rany cięte , kłute, tłuczone lub szarpane itp.) . Zwłoki mogą ulec zeszkieletowaniu. Zeszkieletowanie jest ostatecznym skutkiem postępującego rozkładu zwłok i polega na całkowitym zniszczeniu części miękkich. Jeżeli chodzi o zwłoki pogrzebane to do całkowitego rozpadu części miękkich dochodzi zazwyczaj po upływie 3-5 lat, a do zupełnego zeszkieletowania po upływie 5-10 lat. Zwłoki pozostawione na wolnym powietrzu ulegają całkowitemu zeszkieletowaniu już po upływie 1,5-2 lat. Na stan znalezionych zwłok wpływają także takie czynniki zewnętrzne jak, np. zwierzęta. Są to przede wszystkim szczury, ryby, ptaki, rzadziej zwierzęta domowe (koty), aczkolwiek znane są także przypadki uszkodzeń zwłok dokonane przez zwierzęta domowe. Do znacznych uszkodzeń zwłok dochodzi pod wpływem działania larw much, szczególnie w ciepłej porze roku. Mogą one nieomal całkowicie zniszczyć tkanki miękkie i narządy wewnętrzne zwłok ( szczególnie klatkę piersiową i głowę). W wyniku obserwacji stwierdzono, że może w ten sposób dojść do zeszkieletowania w ciągu 40 dni. 

Pierwszą metodą identyfikacji jaką chciałbym przedstawić jest identyfikacja nieznanych zwłok na podstawie porównania kodu genetycznego DNA. Badania genetyczne coraz powszechniej stosowane są w medycynie. Są one jak wiemy niezastąpione w ustalaniu ojcostwa, ale najszerzej dotychczasowe sukcesy genetyki udało się wykorzystać w kryminalistyce. Badania kodu DNA wykorzystywane są w kryminalistyce nie tylko do identyfikacji przestępców, ale także do identyfikacji ofiar (zwłok ofiar) . Rewolucja genetyczna w kryminalistyce rozpoczęła się w 1987 r. w Wielkiej Brytanii. Odkrywcą nowej metody identyfikacji był prof.Alec Jeffreys. Otrzymał za to od królowej tytuł szlachecki. Kod DNA – posiada go każdy organizm biologiczny; każdy jest indywidualny ( tzw.genom). Kod ten tworzą jądra 46 chromosomów zbudowane z DNA, czyli kwasu dezoksyrybonukleinowego. Obraz sekwencji w łańcuchu DNA jest indywidualny dla każdego człowieka za wyjątkiem bliźniąt jednojajowych (monozygotycznych) . Ciekawostką jest, że bliźnięta jednojajowe mając taki sam kod DNA mają jednak różne odciski palców. Czyżby stara metoda identyfikacji broniła swojej ugruntowanej pozycji przed nowościami? Za pierwszy przypadek zastosowania badań DNA w kryminalistyce uważa się sprawę Colina Pitchforka z 1987r. wtedy właśnie zgwałcono i zamordowano w Anglii 14-letnią dziewczynkę. Do zbrodni przyznał się pewien włóczęga. Przystąpiono do badań DNA i stwierdzono, że skazano niewinnego człowieka. Badania DNA- a mianowicie próbki pobrane z komórek kości pozwoliły na identyfikację szczątków cara Mikołaja II wraz z rodziną. Badania te przyczyniły się także do wykluczenia pewnej osoby, która podawała się za księżną i rościła sobie prawa do rodziny Romanowów. Badania kodu DNA są ogromnie istotne przy identyfikacji nieznanych zwłok ludzkich. Jednakże w celu identyfikacji musimy dysponować odpowiednim materiałem porównawczym, który po zestawieniu z materiałem pobranym ze zwłok może dać pozytywny lub negatywny wynik badania. Ważne jest to, aby poszczególne państwa (instytucje) dysponowały bazami danych profili DNA co w znacznym stopniu ułatwiłoby identyfikację nieznanych zwłok. Jako przykład można podać Wielką Brytanię, która, jako pierwsza na świecie przystąpiła do tworzenia narodowej bazy danych profili DNA w Birmingham. W Polsce nie istnieje jak do tej pory taka baza. Prowadzono w naszym kraju jedynie badania w roku 1989r. nad możliwością wykorzystania metody DNA w kryminalistyce. Badania te prowadził Zakład Genetyki Człowieka PAN w Warszawie. Opracowana w Polsce metoda wymaga jednak dalszego udoskonalenia. Jeffreys stwierdził, że prawdopodobieństwo powtórzenia się identycznego układu DNA szacuje się na ok. 1:30 mld [ix]. Na naszej planecie zamieszkuje obecnie ok. 5 mld. ludzi, dlatego też można stwierdzić że pewność identyfikacji opartej na DNA jest właściwie stuprocentowa. Szczególne znaczenie dla identyfikacji zwłok ma reakcja łańcuchowej polimerazy DNA (PCR) , gdyż daje ona możliwość uzyskania pozytywnego wyniku przy bardzo małych ilościach materiału (np. znalezienie części zwłok- tzw. zwłoki rozkawałkowane, zwłok zwęglonych lub znajdujących się w stanie daleko posuniętego rozkładu. Metoda ta jest stosunkowo nową metodą i jej zastosowanie nie zalazło jeszcze miejsca we wszystkich laboratoriach kryminalistycznych. Obecnie naukowcy zajmujący się identyfikacją zwłok stoją przed zadaniem zbadania trwałości (zachowania) DNA. Ciekawostką jest to, że udało się wyizolować DNA z mumii sprzed 2000 lat. Jakkolwiek metoda kodu genetycznego DNA – polimerazy łańcuchowej co do identyfikacji nieznanych zwłok jest bardzo kosztowna, jednak daje ona zadowalające efekty w przypadku gdy zawiodą inne metody identyfikacji zwłok, jak np. daktyloskopijna, rentgenologiczna, odontologiczna. Armia USA ma bazę genetyczną z profilami każdego żołnierza, badania te są obowiązkowe. Kod pomaga tu w identyfikacji zwłok poległych żołnierzy. Z bazy tej nie ma prawa jednak korzystać policja. Na podstawie badań DNA dokonywano identyfikacji szczątków żołnierzy poległych w wojnie w Wietnamie.

Następną metodą identyfikacji zwłok jest porównanie odcisków palców. Są to tzw. badania daktyloskopijne. Identyfikacja ta jest możliwa jeżeli dysponujemy odpowiednim materiałem porównawczym. Jest nim karta daktyloskopijna, na której utrwalone są odciski palców konkretnej osoby. W niektórych krajach tworzy się specjalne bazy danych – tzw. zbiory daktyloskopijne, które są bardzo pomocne przy identyfikacji. Odciski palców pobiera się od osób w momencie otrzymywania przez osobę dowodu tożsamości, paszportu itp. W Polce była taka tradycja, pobierano odciski palców od osób otrzymujących dowody tożsamości - do 1956 r. pobierano odciski dwóch palców. Odciski te umieszczano na specjalnych kartach o nazwie DP-A1. Karty te są do dzisiaj wykorzystywane w celu identyfikacji zwłok. Metoda ta sprawdza się jedynie w przypadku gdy zachowane zostały linie papilarne na ciele człowieka. Trudności napotykamy w przypadku zwłok spalonych lub zwłok znajdujących się w znacznym rozkładzie gnilnym. Istnieją jeszcze inne metody identyfikacyjne jak np. chiroskopia , zajmująca się badaniem porównawczym śladów linii papilarnych na dłoniach, pelmatoskopia obejmująca badanie odcisków linii papilarnych na stopach.

Metodą powszechnie stosowaną jest także badanie uzębienia i innych danych odontologicznych. Metodę tę stosuje się w przypadku, gdy nie można ustalić tożsamości zwłok za pomocą innych dostępnych metod. Często jest ona stosowana w przypadku zwłok zwęglonych, zeszkieletowanych a także osób, które poniosły śmierć w różnego rodzaju katastrofach i nie możemy ich rozpoznać przy pomocy zewnętrznych cech indywidualnych. Dla identyfikacji wykorzystuje się tutaj przedśmiertne karty badań stomatologicznych oraz wykonane w trakcie leczenia zdjęcia rentgenowskie zębów ,także odlewy uzębienia. Dlatego też z jednej strony mamy zebrane dowody, z drugiej materiały stomatologiczne w postaci zapisów w karcie pacjenta. Trzeba zaznaczyć ,iż bardzo ważna jest jakość dokumentacji stomatologicznej ante mortem – ma ona kolosalne znaczenie jeżeli chodzi o powodzenie identyfikacji. Powodzenie identyfikacji zależy nie tylko od właściwej dokumentacji ale także od jakości zabezpieczenia materiału- kości i zębów. Jak wspomniałem metodę tę wykorzystuje się dla ustalenia tożsamości zwłok spalonych – identyfikacja należy w tym wypadku do zadań medyka sądowego. Pierwszą czynnością jaka ma miejsce przy identyfikacji metodą odontologiczną jest numeryczne określenie stanu uzębienia. Ważne jest to aby liczba zębów jaka jest wpisana do karty dentystycznej zgadzała się z liczbą z zabezpieczonego preparatu sekcyjnego- czyli zwłok. Jeżeli stwierdzimy że liczba zębów się zgadza to następną czynnością jest określenie usytuowania zębów. Jeżeli nie mamy więcej informacji, to opinia jaką wyda ekspert będzie brzmiała- „ Nieznane zwłoki mężczyzny nie mogą być zidentyfikowane wyłącznie metodą odontologiczną”. Następnym badaniem jest sprawdzenie stanu wypełnienia zębów. Ważny jest rodzaj materiału zastosowanego do wypełnienia i miejsce jego zastosowania. Przydatnymi dla celów identyfikacyjnych okazują się także usuwalne protezy , protezy stałe ( korony, mostki). Identyfikacja na podstawie uzębienia jest przydatna także dla określenia wieku zwłok. Wiek może być ustalony na podstawie stanu i rozwoju uzębienia. Zdjęcia rentgenowskie wykonane za życia (zdjęcia zębów) technicy porównują ze zdjęciem pośmiertnym, uzyskanym na preparacie sekcyjnym. Dobrze widoczne są wypełnienia metalowe nie przepuszczające promieni Roentgena (np. amalgamat, złoto). Postuluje się stworzenie centralnego komputerowego banku danych stomatologicznych, który miałby być oparty na amerykańskim systemie DVI – Disaster Victim Identification- Identyfikacja ofiar katastrof [x].