Medycyna Sądowa Wczoraj, Dziś i Jutro

Metody identyfikacji nieznanych zwłok wykorzystywane w medycynie sądowej i kryminalistyce.

15 lipca 1982 r. niedaleko mostu na Green River na peryferiach miasteczka Kent w stanie Washington, wydobyto z rzeki zwłoki młodej kobiety. 12 sierpnia 1982 r. w dole rzeki zostało odkryte ciało drugiej młodej kobiety, unoszące się na powierzchni wody. Trzy dalsze ciała młodych kobiet znaleziono na brzegu rzeki 15 sierpnia 1982 r. Ustalono, że wszystkie kobiety miały związek z prostytucją. Zdarzenie to policja uznała za przypadek seryjnego zabójstwa , popularnie określony jako zabójstwa z Green River. Parę lat po tym zdarzeniu w roku 1984 odnaleziono w King Country w stanie Washington 29 kolejnych zwłok ofiar. Spowodowanie ich śmierci przypisano tzw. mordercy z Green River. Po dalszych poszukiwaniach liczba znalezionych zwłok powiększyła się do 34. W roku 1985 zostały odnalezione dwie dalsze ofiary- określono je jako potencjalne ofiary Green River. Zwłoki tych dwóch kobiet zostały dołączone do listy ofiar która wynosiła już 36. Z tej listy 30 ofiar odnaleziono jako częściowo lub w całości zeszkieletowane szczątki. W tym i w wielu innych podobnych przypadkach znajdują zastosowanie kryminalistyczne metody identyfikacji zwłok ludzkich. 

( szczegółowy opis identyfikacji i zastosowane w powyższej sprawie metody zostały przedstawione w „Journal of Forensic Sciences”[i]).

· popioły otrzymane po spaleniu zwłok

· noworodki martwo urodzone, płody i noworodki niezdolne do życia, które nie przeżyły 24 godzin

· pozostałości zwłok wydobyte przy kopaniu grobu lub w innych okolicznościach

· części ciała ludzkiego odłączone od całości

S.Pikulski i M.Kaliszczak uważają, że część zwłok- to oddzielony element ciała, który zawiera organy lub ich części niezbędne do zachowania funkcji życiowych organizmu, a także zidentyfikowany w miejscu ubytku oddzielony fragment ciała, bez którego mogą być zachowane funkcje życiowe organizmu.[iii] W doktrynie kryminalistyki możemy spotkać także inny pogląd a mianowicie taki ,że zwłoki ludzkie to ciało człowieka od chwili jego zgonu oraz szczątki tego ciała, zwłaszcza stanowiące następstwo zmian pośmiertnych[iv]. B.Popielski i J.Kobiela uważają ,że zwłoki ludzkie to pośmiertne ciało ludzkie i tylko takie, w którym nastąpił ogólny proces autolitycznego rozkładu tkanek[v]. Konkludując pragnę zauważyć, iż podane definicje nie są jedynymi jednak śmiem twierdzić, że okażą się one pomocne dla zrozumienia dalszej części opracowania. Jak napisałem oprócz aktów prawnych termin „zwłoki ludzkie” występuje często w naukach medycznych. Jedną z takich nauk jest tanatologia. Określenie „tanatologia” wywodzi się z greckiego słowa oznaczającego śmierć. W mitologii starożytnej występował bóg śmierci Tanatos, syn Nocy i brat Hypnosa (Snu). Zagadnienie śmierci należy do najważniejszych w medycynie sądowej. Prawo „interesuje się śmiercią” dlatego, że przerwanie życia ludzkiego jakim jest śmierć pociąga za sobą pewne skutki prawne. Współczesna medycyna słania się ku poglądowi i definiuje śmierć człowieka jako całkowite i nieodwracalne ustanie funkcji czynności mózgu, a dokładnie ustanie funkcji pnia mózgu[vi]. „Wytyczne w sprawie kryteriów stwierdzenia trwałego i nieodwracalnego ustania funkcji pnia mózgu, ustalone przez specjalistów z dziedzin medycyny: anestezjologii i intensywnej terapii, neurologii, neurochirurgii oraz medycyny sądowej, stanowiące Załącznik do Komunikatu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 29 października 1996r. „ w sposób jednoznaczny przyjmuje rozpoznanie śmierci pnia mózgu jako warunek konieczny, ale i wystarczający, aby uznać śmierć człowieka. Śmierć biologiczna mózgu jako całości (mors biologica cerebri), czyli trwałe zatrzymanie czynności psychicznych, koordynujących i regulacyjnych, to śmierć osobnicza, stan decydujący o uznaniu człowieka za zmarłego.

Po wstępnym zapoznaniu się z zagadnieniami identyfikacji i pojęcia zwłok ludzkich przejdę do omówienia rozmiarów zjawiska a następnie poszczególnych metod identyfikacji NN zwłok.

Każdego roku znajdowanych jest na terenie całego kraju wiele zwłok o nieustalonej tożsamości. Ustalenie tożsamości zwłok ma kolosalne znaczenie dla prowadzonych śledztw. Ma ono znaczenie nie tylko dla prawa karnego i kryminalistyki ale wywołuje skutki także w sferze innych gałęzi prawa, jak np. prawo spadkowe, prawo rodzinne, prawo cywilne. Do Komendy Głównej Policji w ciągu roku jest zgłaszanych od 30 do 40 przypadków znalezienia zwłok, których tożsamości nie zdołano ustalić w ciągu 14 dni. Ponadto corocznie odnajduje się w kraju ok.300 zwłok, których ustalenie tożsamości trwa od 48 godzin do 2 tygodni[vii]. Według stanu ewidencji na 31.12.1969 r. w 576 przypadkach zwłok nie zidentyfikowano. W latach 1978-1993 na terenie całego kraju znaleziono 10.353 nieznanych zwłok[viii]. Warto podkreślić, iż liczba znalezionych, nieznanych zwłok systematycznie wzrasta na co wskazują dane statystyczne. Sądzę ,że powinniśmy w tym miejscu zastanowić się nad tym ,co jest przyczyna takiego stanu rzeczy. Jakie są przyczyny tego, że w wielu przypadkach nie możemy rozpoznać i zidentyfikować zwłok, niekiedy szczątków człowieka. Do powstania zjawiska przyczyniają się takie zdarzenia, jak zabójstwa (tutaj często spotykamy się ze zbrodniczym rozkawałkowaniem zwłok co w znacznym stopniu utrudnia identyfikację), samobójstwa(np. samospalenie ),wypadki i katastrofy komunikacyjne, klęski żywiołowe(np. powodzie). Powodują one bardzo często liczne ofiary śmiertelne, których tożsamość jest nieznana. Tutaj właśnie znajduje zastosowanie kryminalistyka ze swoimi metodami identyfikacji. Kryminalistyka posługuje się różnorodnymi metodami identyfikacji N.N. zwłok. Metody te są stosowane w zależności od okoliczności znalezienia zwłok i ich stanu ( zwłoki w daleko posuniętym rozkładzie, zwłoki spalone, zmumifikowane, zeszkieletowane). Rozpoznanie tożsamości napotyka trudności nie tylko w związku z tym w jakim stanie zostały znalezione zwłoki ,ale także z powodu braku rodziny i osób bliskich zmarłej osoby. Metody identyfikacji zwłok są bardzo różne, dlatego dla pewnego usystematyzowania materii posłużę się listą metod identyfikacji zwłok opracowaną na V Konferencji Komisji Interpolu do Spraw Identyfikacji Ofiar Katastrof Masowych i Klęsk Żywiołowych, która miała miejsce w 1993r. w siedzibie Interpolu w Lyonie. Komisja ta przedstawiła 10 metod(sposobów) identyfikacji. Przyjęła jednocześnie pewną gradację , a mianowicie kolejność metod jest przedstawiona od najbardziej wiarygodnych do metod jedynie sugerujących tożsamość nieznanych zwłok. Metody te to:

1. porównanie kodu genetycznego DNA,

2. porównanie odcisków palców,

3. badania uzębienia i innych danych odontologicznych,

4. metoda radiologiczna

5. porównanie danych medycznych ( przebyte zabiegi lecznicze i chirurgiczne),

6. porównanie znaków szczególnych – blizn, tatuaży itp.,

7. porównanie danych rysopisowych,

8. identyfikacja rzeczy osobistych, biżuterii itp.,

9. identyfikacja na podstawie dokumentów tożsamości znalezionych przy zwłokach,

10. rozpoznanie przez świadków, członków rodziny lub znajomych.