Medycyna Sądowa Wczoraj, Dziś i Jutro

Podstawowymi zmianami są:

• plamy opadowe (livores mortis) 
• stężenie pośmiertne (rigor mortis)
• oziębienie pośmiertne (frigor mortis)
• wysychanie pośmiertne
• zmiany pośmiertne związane z rozkładem zwłok
  • autoliza
  • gnicie
• przeobrażenie zwłok
  • strupieszczenie (mumificatio)
  • przeobrażenie tłuszczowo-woskowe (saponificatio)
  • przemiana w torfowiskach
• zeszkieletowanie

Chociaż wszytkie powyższe zmiany pomagają ustalić czas w jakim doszło do zgonu, to należy pamiętać iż są one jedynie wskazówką a nie bezwględną wytyczną i to ich intepretacja jest największą sztuką. Nie wystarcza wiedza kiedy powstaja lub zanikają poszczególne z nich, gdyż jest to zmienne, ale konieczna jet poznanie mechanizmów jakie są odpowiedzialne za ich pojawienie się - dopiero wtedy możemy przystąpić do określania czasu śmierci.

Plamy opadowe

Plamy opadowe powstają w momencie gdy ustaje krążęnie, a krew pod wpływem siły grawitacji przemieszcza się do naczyń żylnych i włosowatych w najniżej położonych częściach ciała. Typowe plamy mają zabarwienie fioletowo-sinawe, aczkolwiek opis jest wysoce subiektywny i zależy od tego jak biegły postrzega kolory. Charakterystyczny jest fakt, iż w miejscach gdzie zwłoki przyległy bezpośrednio do podłoża (w pozycji na wznak są to np. pośladki, okolica łopatek, okolica potyliczna) a także w miejscach gdzie ściśle przylegała odzież (np. biustonosz) występuje brak plam pośmiertnych, jest spowodowane tym iż zostają uciśnięte naczynia krwionośne co uniemożliwia gromadzenie się w nich krwi.

Ponieważ proces przemieszczania się krwi jest powolny pierwsze zwiastuny plam opadowych możemy zaobserwować po około 30 minutach, przede wszystkim na kraku i na małżowinach usznych. W przypadku powolnego zamierania krążenia plamy opadowe mogą już pojawić się wcześniej. Porces przebiega dalej stopniowo i po około 2-4 godzinach plamy są w pełni wykształcone. Jeżeli jednak zmienimy pozycję zwłok to krew ponownie zacznie się przemieszczać do okolic najniżej położonych - proces ten nazywa się wędrówką plam, aczkolwiek nowe plamy będą nieco bledsze. W praktyce to czy plamy się już utrwaliły bada się po przez silny ucisk na okolice w której obserwujemy plamy, jeżeli plamy mają jeszcze zdolność przemieszczania się to dochodzi do zblednięcia w miejscu ucisku.

Po około 10-12 godzinach przy zmianie pozycji zwłok plamy nie przemieszczają się, stają się utrwalone. Jest to wynikiem porcesu hemolizy i zwiększonej przepuszczalności ściany naczyniowej co powoduje przesiąkanie krwi do okolicznych tkanek. Pod uciskiem palca plamy nie ustępują. Należy mieć swiadomość, iż ta faza jest w znaczym stopniu zależy od szybkości rozkładu zwłok i utrwalenie może nastąpić wcześniej lub później (nawet do kilkudziesięciu godzin) w zależności od warunków zewnętrznych. Utrwalenie się plam pośmiertnych, przy założeniu że nikt nie przemieszczał zwłok, pozwala w dokładny sposób określić pozycję w czasie zgony i tak np. w powieszeniu dochodzi do nagromadzenia się krwi w dytalnych częściach kończyn górnych i dolnych w postaci tzw. rękawiczek i skarpetek.

Czasem, gdy ciśnienie w drobnych naczyniach w których gromadzi się krew, jest stosunkowo wysokie lub też te naczynia są niepełnowartościowe może dojść do ich pęknięcia i wynaczynienia się krwi - powstają wtedy drobne wybroczynki krwawe tzw. plamki Tardieu).

Niejednokrotnie pojawia się problem czy obserwowana zmiana jest częścią plam pośmiertnych czy też podbiegnięciem krwawym. Można to zweryfikować po przez nacięcie tej okolicy. W przypadku plam pośmiertnych krew będzie widoczna jedynie w obrębie naczyń, natomiast w przypadku podbiegnięcia krwego zobserwujemy rozległy wylew krwawy.

Kolejną istotną cechą plam jest ich kolor, o ile typowo są to odcienie fioletowo-sino-czerwone, to zdarzają sie przypadki w których już na podstawie ich zabarwienia można wysnuwać wstępne wnioski. Różowawe lub żywoczerwone plamy wskazują na zatrucie tlenkiem węgla, aczkolwiek mogą również powstawać gdy zwłoki przebywały w niskiej temperaturze lub czasem gdy doszło do zatrucia cjankami. Kolor czkoladowobrunatny jest spotykany w zatruciach związkami silnie utleniającymi (np. azotany, azotyny).

Stężenie pośmiertne

W pierwszym momencie po śmierci zwiotczeniu ulegają wszystkie mięśnie, zarówno gładkie jak prążkowane. Dopiero po pewnym czasie dochodzi do ich stopniowego skrócenia, usztywnienia co nazywamy stężeniem pośmiertnym. Jest to wynikiem zmian biochemicznych jakie zachodzą w mięśniach po śmierci.

Głównym czynnikem odpowiedzialnym za to zjawisko jest ATP, za życia jest to najważniejsze źródło energi niezbędne aby mięśnie mogły się kurczyć i rozkurczać. Po śmierci dochodzi do jego dalszego zużycia ale nie jest już produkowany dlatego mięśnie pozostają w skurczu aż do momentu gdy zmiany gnilne nie doprowadzą do ponownego rozluźnienia mięśni.

Po około 1-3 godzinach po śmierci stężeniem pośmiertnym zostają objęte mięśnie mimiczne twarzy oraz dorbne mięśnie palców i rąk. W pozostałych partiach mięśni stężenie rozwija się w ciągu 6-12 godzin i do tego czasu po przełamaniu (siłowym zgięciu kończyny w której wytowrzyło sie już stężenie pośmiertne) ponownie się rozwija aczkolwiek nie jest już tak wyraźne.

Chrakterystyczne ułożnie zwłok (lekkie zgięcie w stawach łokciowych i kolanowych oraz zaciśnięcie palców rąk) jest wyrazem przewagi mięśni zginaczy nad prostownikami.

Stężenie pośmiertne ustępuje wraz z rozwijącymi się porcesami gnilnymi i ma to miejsce zywkle w około 48-72 godzin po śmierci.

Niestety zarówno powstawanie jak i zanikanie stężenia pośmiertnego w znacznym stopniu zależy od warunków zewnętrznym, w tym najbardziej od temperatury i może się wachać w szerokich granicach.

Oziębienie pośmiertne

Po śmierci następuje stopniowe wychołodzenie całego ciała, przebiego ono oczywiście na odsłoniętych częściach ciała, jak ręce , twarz gdzie już po 1-2 godzin można wyczuć wyraźnie ochłodzienie. Sam pomira temperatury dokonowany jest zwykle w odbytnicy i oczywiście jest to metoda obarczona dużym błedem. Genrelnie można powiedzieć, iż w pierwszych kilku godzinach po śmierci temperatura w odybtnicy spada około 1C na godzinę.

Przed pomiarem należy rozważyć czy nie mamy doczynienia z ze zdarzeniem na tle seksualnym, gdyż w takim przypadku konieczne jest pobranie wymazów z odbytu przed jakimikoliwek innymi czynnościami w tej okolicy.

Wysychanie

W sprzyjających warunkach, w skutek parowania, dochodzi do wysychania niektórych części ciała.

Najszybciej wysycha rogówka, która przy niezamkniętych powiekach mętnieje już po 2-4 godzinach .Spojówki wysychając przebarwiają się żółtobrunatnawo. Podanatne na wysychanie są też czerwień wargowa (przybiera brunatne zabarwienie), skrzydełka nosa i opuszki palców (stają się jakby cieńsze i sniobrunatnawe)

Miejsca w których doszło do otarcia naskórka lub jego maceracji szybciej i wyraźniej wysychają, sprawiając że nawet drobne urazy stają się wyraźnie widoczne.

Autoliza

Autoliza jest to proces ropzadu komórek i narządów wewnętrznych spowodowany przez enzymy wewnątrzkomórkowe. Szybkość zachodzenia procesu w dużym stopniu zależy od temperatury. Najszybciej autolizie, bo już kilka minut po zgonie ulegają komórki mózgu, poźniej wątroby, nerk itd.

Po około 2-3 godzinach od śmierci można już wykazać hemilizę krwi, a po upływie 24-48 godzin jest już niemożliwe oznacznie grupy krwi metodami bezpośrednimi. Jednocześnie zwiększa się przepuszczalność naczyń, wskutek czego barwnik krwi przenika przez nie i powoduje brudnobrunatnawe zabarwienie błony wewnętrznej naczyć tętniczych - imbibicja barwnikiem krwi.

Zimany autolityczne szczególnie wyraźnie manifestują się w narządach baogatych w enzymy - trzustka, żołądek, jelita. Najpóźniej autolizie ulegają mięśień sercowy i macicy, gruczoł krokowy, tarczyca, węzły chłone, ścięgna, chrząstki kości.

Gnicie

Gnicie, w odróżnieniu od autolizy, są to procesy spowodowane działalnością bakteri gnilnych, które za życia bytują w przewodzie pokarmowym, na skórze i w odrgach oddechowych. O prędkości zahcodzenia tego procesu decyduje przedewszystkim temperatura i wilgotność. Przedstawione poniżej wartości czasowe należy odnosić do typowych warunków klimatu umiarkowanego.

Gnicie cechuję się dużą zmiennością i ciężko wyodrębnić powtarzające się elementy. Do takich można zaliczyć zielonkawe zabarwienie w okolicy prawego dołu biodrowego, które pojawia się około 12-36 godzin po śmierci i następnie zabarwienie obejmuje całą skórę brzucha i resztę ciała.

W momencie przedostania się bakteri do układu krwionośnego następuje jego znaczne przyspieszenie, w tym czasie na skórze ujawnia się siatka naczyń żylnych w postaci pasm przeważnie barwy brudnobrunatnawej - tzw. smugi dyfuzyjne.

Kolejnym etapem jest tworzenie się w dużych ilościach gazów gnilnych - około 60-72 godziny , powoduje to rozdęciem zwłok.

Strupieszczenie

Ten rodzaj przeobrażenia zwłok powstaje gdy ciało przebywa w środowisku suchym i przewiewnym przy stosunkowo wysokiej temperaturze. Skóra staje się twarda, skórzasta, koloru od jasnobrązowego do czarnego. Zwoki sa lekkie i kruche, ale procesy gnilno-fermentacyjne nie postepują. Czas potrzebny do strupieszczenia jest bardzo różny. Pęciętnie proces ten wymaga kilku tygodni w sprzyjających warunkach.

Przeobrażenie tłuszczowo-woskowe

Do tej przemiany dochodzi w środowisku wilgotnym, przy małym dostępie tlenu i na ogół niskiej temperaturze - głęboka woda, wilgotne piwnice itp. Warunkiem jest iż osoba powinna być dobrze odżywiona z dobrze rozwiniętą tkanką tłuszczową. Tłuszczo-wosk manifestuje się jako białoszarawe plastyczne masy, które na powierzchni ciała łatwo wysychają i staja się kruche, co nadaje zwłokom wygląd jakby pokropionych gipsem lub wapniem.

Proces przemiany tłuszczowo-woskowej można zobserwowoać po upływie 2-3 miesięcy. Do pełnej przemiany dochodzi zazwyczaj po kilku latach przebywania zwłok w odpowiednim środowisku.