Medycyna Sądowa Wczoraj, Dziś i Jutro

© 2004 Tomasz Konopka, Krzysztof Woźniak

Śmierć w Krakowie. Historia miasta pisana protokołami sekcyjnymi

Tomasz Konopka, Krzysztof Woźniak

Praca prezentowna była w ramach XIII Zjazdu Naukowego PTMSiK

We wrześniu 2004 krakowski Zakład Medycyny Sądowej obchodził 200-lecie istnienia. Oprócz działalności naukowej i dydaktycznej, jedną z podstawowych funkcji Zakładu było i jest nadal, wykonywanie sekcji zwłok osób zabitych i zmarłych w niejasnych okolicznościach oraz ofiar wszelkiego rodzaju wypadków. Sekcje zlecane były początkowo przez władze sanitarne i policję, później przez sądy grodzkie i śledcze a w ostatnich kilkudziesięciu latach o wykonaniu sekcji decyduje prokuratura. Lekarz wykonujący to badanie, wszystkie swoje spostrzeżenia i wnioski zawiera w protokole sekcji zwłok. Początkowo protokoły pisane były w jednym egzemplarzu, który wysyłany był do zleceniodawcy. Od 1877 roku protokoły wpisywane były do ksiąg przechowywanych w Zakładzie, a zleceniodawca otrzymywał odpis. Od czasu wprowadzenia maszyn do pisania, protokoły pisane są w dwóch egzemplarzach, z których jeden pozostaje w Zakładzie.

W krakowskim Zakładzie Medycyny Sądowej przechowywane są protokoły wszystkich sekcji zwłok, wykonanych w okresie ostatnich 120 lat. W tym czasie miasto uczestniczyło w historii kraju, przechodząc przez okres zaborów, odzyskania niepodległości, 20-lecia międzywojennego, okupacji hitlerowskiej, czasów stalinowskich, PRL i III Rzeczypospolitej. W każdym z tych okresów przeprowadzano w Zakładzie sekcje zwłok osób zmarłych na ulicach Krakowa, a każdy protokół zawierał wywiad, czyli wstępny opis okoliczności śmierci. Wywiady protokołów sekcyjnych pisane były zadziwiająco otwarcie, niezależnie od tego, czy w kraju panował austriacki zaborca czy hitlerowski okupant. Wywiady w przeglądanych kolejno protokołach, układają się w niezwykły zapis historii miasta. Szczególnie cenny, niepublikowany dotychczas materiał, stanowią protokoły sekcyjne z okresu bezpośrednio po II Wojnie Światowej, dokumentujące utrwalanie władzy ludowej i walkę zbrojnego podziemia.

W protokołach z końca XIX wieku, niespotykane już dziś słownictwo, oddaje atmosferę tamtych czasów. W protokole z 1899 roku znajdujemy opis, pierwszego chyba w Krakowie wypadku motoryzacyjnego „miał ulec przejechaniu przez lokomobilę”.

W innym z tego okresu czytamy opis wypadku przy pracy „W fabryce wody sodowej przy placu Matejki, podczas napełniania wodą sodową balonu miedzianego, tenże eksplodował”.

Na początku XX wieku administracja austriacka, ulegając prośbom strony polskiej, rozpoczęła stopniowe przekazywanie zajmowanego dotychczas przez wojsko wzgórza wawelskiego. Rozpoczęto remont zdewastowanego zamku. Z tego okresu pochodzi protokół sekcji zwłok blacharza zmarłego, jak czytamy „wskutek spadnięcia z wieży Zygmuntowskiej”.

O tym, że zabory trwały nadal, przypomina o tym opis odnotowany przy sekcji zwłok z 1906 roku „denat został przez żołnierzy bagnetami poraniony”.

O rzeczywistości czasów zaborów przypomina też opis, zawarty w skierowaniu ze szpitala św. Łazarza „denat, przemytnik, poddany rosyjski, postrzelony został przez żołnierza rosyjskiego na terytorium Królestwa Polskiego”, granica przebiegała wówczas kilka kilometrów od Krakowa.

Pierwsza poważna burza dziejowa w XX wieku, dotarła do Zakładu wraz z ofensywą armii rosyjskiej w 1914 roku. Pod datą 2 grudnia znajdujemy protokół z wklejonym zamiast wywiadu wycinkiem z gazety, w którym czytamy, że zmarła siedziała w izbie wraz z dziećmi, gdy przez sufit wpadł do środka granat. Było to w trakcie bitwy wielickiej, w wyniku której Rosjanie zostali odparci od Krakowa.

Sekcjonowano więcej ofiar toczących się wówczas walk, jak np. tego mężczyznę zabitego wybuchem szrapnela.

Wojna Światowa nie zakończyła się dla krakowian po odparciu Rosjan. W mieście panował głód, który kilkakrotnie doprowadzał do poważnych rozruchów. W kwietniu 1918 roku na sekcję trafiły zwłoki mężczyzny zmarłego, jak czytamy „w czasie zaburzeń głodowych zwróconych przeciwko Żydom”.

Odzyskanie niepodległości odbyło się w Krakowie bezkrwawo. Później nie nastąpiła jednak natychmiastowa stabilizacja, różne grupy społeczne tworzyły własne oddziały porządkowe. Z tego okresu pochodzi protokół sekcji zwłok z wywiadem - „postrzelony w brzuch przez wojsko żydowskie w Mogile”.